Te Kōhanga Reo: Kirimini Whanaungatanga Roopu Tokotoru

He kirimini roopu tokotoru hei whakapakari i te whanaungatanga i waenganui i Te Poari Matua o nga Kohanga Reo, Te Tahuhu o te Matauranga, me Te Puni Kokiri, hei painga mo nga mokopuna me nga whanau kohanga.

Kirimini Whanaungatanga Roopu Tokotoru

i waenganui i

Te Poari Matua o nga Kohanga Reo

me

Nga Minita mo te Matauranga, me nga Take Maori

("Nga Minita")

He Matakite Whaiwhaitanga Mo Nga Wa Kei Mua

"As soon as a child is born, caress and hold the child to the mother's breast for it is there that the child will begin to speak Maori"

"He whakaaturanga ora rawa atu te whakakaupapatanga a te Kohanga Reo, i nga moemoea a te Hunga Pakeke

He waka ano te Kohanga Reo hei tiaki kia mau tonu te reo tuturu o te whenua, mehemea kahore te waka nei, ka ngaro nga korahi a to tatou whenua."

A. Ko te Kawanatanga/Karauna me Te Poari Matua o nga Kohanga Reo e whaiwahi ana ki te matakite mo nga wa kei mua, kei reira hoki:

• ka whakawhiwhia te papanga tuatahi e tika ana, kia puawai te mokopuna hei tangata totika, hei tangata mahi pai i nga wa kei mua, i roto i te ao Maori me te ao Pakeha
• e tipu pai ana nga mokopuna i roto i te nohanga tangata tautoko, nohanga whaihua ( whanau,hapu me nga iwi) a,
• kei te tïkorikori, kei te whakanuia hoki te reo me nga tikanga Maori i nga wahi katoa o Aotearoa.

B. He mea whakahirahira tënei matakite hei hanga i a Aotearoa hei whenua iwi, a, ki te whakapakari ano i te whaiwahitanga a Aotearoa ki roto i nga nohanga iwi kei te ao whanui, inaianei, me nga wa kei mua. Kei nga whanau te wahanga tïmatanga mo te oranga o nga tikanga Maori mo nga wa kei mua.

Purongo ki nga Minita mo te Matauranga, me nga Take Maori, mo nga ahuatanga i waenga i te Karauna me te Kohanga Reo , Hurae 2001.

C. He wahanga nui tonu kei te Kohanga Reo mo te whakatutukitanga o tënei matakite mo nga wa kei mua. Ko te Kohanga Reo e whakawhiwhi huarahi ana kia ahei nga mokopuna ki nga mea angitu, kia marama ai nga mokopuna he Maori ratou, kia rumakitia ki roto i ta ratou reo, nga tikanga me nga wariu, ki te whakanui ahuatanga Maori ki roto i te poho o a ratou whanau, hapu me nga iwi.

D. He mea takenga nga iwi me nga hapu ki nga tikanga pononga ngakau, me nga kaupapa a te roopu Kohanga Reo, me te mohio hoki ko nga iwi, me nga hapu tëtahi wahanga nui tonu a nga nohanga tangata kei reira nei te Kohanga Reo e mahi ana. E whai ana tënei kirimini ki te whakapakari i te whanaungatanga ki nga iwi, ki nga hapu, me nga roopu rangai matauranga kaupapa Maori, a, ki te tautoko akoranga moata, me te whakapakaritanga i nga tamariki Maori.

E. E whaki ana tënei kirimini ki nga mana whakahaere motuhake a ia ropu. E whakamohio ana hoki ma te whakamahi i a tatou raukaha, me a tatou rawa i raro i te whakaaro whakahaere kotahi, me te whakahaere totika, ka ahei tatou ki te whai ki runga i nga huarahi maha kia eke ki runga i nga matakite whaiwahitanga katoa mo nga wa kei mua.

F. Ma nga whakamahinga i tënei matakite, ka whakaaturia nga kaupapa e takoto ana i roto i Te Tiriti o Waitangi.

Hua Whaiwhaitanga

"Ki tu rangatira ai te ao Maori"

G. Kia taea ai te whakatutuki i te matakite whaiwahitanga mo nga wa kei mua, ka whakaae tahi te Kawanatanga/Karauna me Te Poari Matua o nga Kohanga Reo ki te mahi tahi i raro i te whakahaere kia kaha ake te whakamohiotanga me nga tautokohanga a nga hua whaiwahitanga e whai ake nei.

Whakapakari i te Reo Maori - whakapumau kia ora tonu te reo Maori me tona whakamahinga ki roto i nga wahi whanau, me nga wahi ako kohungahunga.

Whakapakari i a ngai Maori - te whakamohio, me te tautoko i te whakapakaritanga tapu o nga whanau kohanga reo hei wahanga nui tonu o te whakapakaritanga i te tamaiti, he wahanga taketake o te whakapakaritanga i a ngai Maori.

Matauranga - te whakatairangi i te whaiwahitanga o nga tamariki me nga pakeke Maori, ki roto i nga akoranga papai, moata hoki, ki roto i te taiao whanau tikanga Maori.

Whainga Whaiwhaitanga

"Ko te pae tawhiti, whaia kia tata, ko te pae tata whakamaua kia tïna"

H. Ko nga whainga whaiwahitanga a te Kawanatanga/Karauna me Te Poari Matua o nga Kohanga Reo he whai ki te:

• Hapai i te whaiwahitanga, me te akoranga pai o te rei Maori i roto i nga kohanga reo mo nga whanau
• Tautoko ki te whakapakari i nga whanau kia kaha, kia whai pukenga, kia tïkorikori, ka takoha torunga atu ki nga nohanga tangata (whakapakari whanau)
• Tautoko me te whakapakari i te raukaha o nga whanau kei te whakapumau he ratonga huanga pai e ako ana i roto i nga kohanga reo hei painga mo nga mokopuna.
• Mahi tahi atu ki nga rangai ake kei roto i nga hapori, ki te whakapumau i nga mahi hauora, oranga tangata ki runga i nga mokopuna.

whakapakari i te whanaungatanga ki nga iwi, ki nga hapu, me nga roopu rangai matauranga kaupapa Maori, a, ki te tautoko akoranga moata, me te whakapakaritanga i nga tamariki Maori.

I. Ko nga whainga nei ka hanga i tëtahi papa mo tëtahi kirimini whakahaere whaiwahitanga (mahere rautaki toru tau) ka arotakehia ia tau, a ka tautoko hoki i te Kirimini Whanaungatanga Roopu Tokotoru.

Matapono Whaiwhaitanga

J. E whakapono ana. e whakaae ana nga roopu katoa kei roto i tënei Kirimini, ki nga matapono e whai ake nei, hei takotoranga wairua o te whanaungatanga roopu tokotoru:

• Ko te whakatutukitanga i nga hiahia akoranga, me nga hiahia whakapakari ki roto i tëtahi tauira whakapakari whanau/kaupapa Maori, koia nei te matapono kei te putake o tënei Kirimini
• Ko te turanga o te whanau ki te poipoi, ki te tiaki i nga mokopuna i roto i te taiao ako, he turanga tino taketake.
• Ko tëtahi o nga hiahia a nga whanau kohanga ko te ako matauranga ëngari he maha nga hiahia kei waho ake o te matauranga.
• Te whakamohio me te piripono a nga roopu ki tëtahi whanaungatanga hanga pakari e whakamau ana ki te korerorero whanui, ki te puawaitanga, kia piripono ki te whakarerekë mehemea me whakarerekëtia, kia pumau ko nga hua pai ka puta ki nga whanau me nga mokopuna.
• He hiahia kia rite tonu te whakatakoto, ki te whai whakaaro atu ki nga hua e hiahia ngatahi ana, me nga rautaki whakatikatika ukauka, me nga kaupapa tautoko

he rangahau marama, he raraunga tika, marama, (me ine kounga, me tatai hoki) me nga parongo aroturuki, arotake pakari.

Wariu Whaiwhaitanga

"Nau te rourou, naku te rourou, ka ora te manuhiri"

K. Ko nga wariu kua whakararangitia ki raro nei,

e whakamarama ana i te wairua kei roto i te Kirimini Whanaungatanga, hei arahi i nga mahi i waenga i nga roopu o tënei Kirimini inaianei, me nga wa kei mua:

• He taonga he mokopuna - he taonga nga tamariki kia poipoia kia tiakina, a ma a tatou mahi e whakapumau ko ta ratou oranga tonu te mea nui.
• Ko te pae tawhiti whaia kia tata - e aro atu ana ki nga kaupapa whanui.
• Kia tika o mahi - kia manawanui tëtahi ki tëtahi
• Ma pango, ma whero, ka oti te mahi - me mahi tahi, me whaiwahi ki nga matauranga me nga tohutohu.
• Nau tou rourou - ka mauria mai he whakaaro whakatikatika.
• Whaia te iti kahurangi - te kimi taumata teitei, e aro atu ana ki nga huanga pai, me te ako, mai i nga mahi hë.

Mohiotanga Whaiwhaitanga

L. Ko te Kawanatanga/Karauna me Te Poari Matua o te Kohanga Reo:

• ka whaki, ka whakanuia i te whakaritenga i runga i te pono tapu, ka whai hoki ki te whakamohio, tëtahi ki tëtahi, i nga take hira me nga take kaupapa whakapakari Maori, ara, ko ëra nga take tëra ka whakapa atu ki nga mahi motuhake a ia roopu.
• ka whakaae, mehemea he whakaaro rerekë, he mohiotanga rerekë, he take nui rerekë ranei kei waenga i ia ropu, ka mau tonu ënei rerekëtanga ki roto i te kaupapa whanaungatanga nei, ëngari ko te ngakau pono ki te whakarongo, me te ngakau nui kia uru katoa mai nga whakaaro rerekëtanga, koia nei te tino hiahia mo nga roopu katoa.
• ka mohio marama tonu ki nga take whaiwahi ka mauria mai e nga roopu ki te kaupapa whanaungatanga nei, ka whakamana ko nga kaupapa pai anake e mauria mai ana.
• ka whaiwahi ki nga kawenga ki ia roopu, ki nga whanau, hapu, me nga iwi, hei whakapumau i te tutukitanga o te akoranga moata me nga hiahia whakapakari a te tamaiti/whanau.
• ka whakanui i ta raua whanaungatanga, ka whakamohio hoki i te turanga kei i a raua, hei takoha atu ki te whakapakaritanga o nga whanau, hapu, me nga iwi, o te whakaoranga i te reo, me te whakapumau i nga hua akoranga tino pai rawa atu mo nga tamariki Maori kei raro iho i te rima tau te pakeke.

Whakakaupapatanga I Tenei Kirimini

M. Ka hui tahi nga mangai o tënei kirimini, ia tau, ki te whakatu, ki te whiriwhiri ki te arotake ranei, i nga kaupapa take nui, kia eke ki nga whainga me nga tumanako kua takoto ki roto i tënei kirimini.

N. Hei mahi whakaoti amuri i tënei hui, ka whakaritea, ka tuku rawa atu, ka arotakehia, ia tau, tëtahi mahere umanga. Ka tuhia ki roto i taua mahere umanga nga turanga mahi me nga mana whakahaere o ia roopu ki te kawe kia tutuki nga mahi kei roto i te mahere umanga.

I HAINATIA ki ..................................... i tënei ra, te ............................2003

Na Timoti Karetu, Heamana,

mo TE POARI MATUA

O NGA KOHANGA REO ...............................................................

I mua i a

Iritana Tawhiwhirangi ...............................................................

MINITA MO

TE MATAURANGA

Hon Trevor Mallard ................................................................

I mua i a

Howard Fancy

HEKERETARI MO TE

MATAURANGA ................................................................

MINITA MO NGA

TAKE MAORI

Hon Parekura Horomia .................................................................

I mua i a Leith Comer

TUMUAKI WHAKAHAERE

O TE PUNI KOKIRI .................................................................